طرحوارهدرمانی یا اسکیماتراپی (Schema Therapy) یکی از روشهای نوین رواندرمانی است که برای تغییر الگوهای فکری، احساسی و رفتاری تکرارشونده و ناسالم طراحی شده است. این روش به ویژه برای افرادی که با اختلالات شخصیت، مشکلات روابطی یا عادتهای خودمخرب دست و پنجه نرم میکنند، کاربرد دارد.
در این مقاله به بررسی فواید طرحوارهدرمانی در زندگی روزمره، مثالهای عملی، مهارتهای قابل آموزش و نقش آن در بهبود روابط و سلامت روان میپردازیم.
طرحواره چیست و چرا اهمیت دارد؟
طرحوارهها (Schema) مجموعهای از باورها و احساسات ریشهدار هستند که اغلب از دوران کودکی شکل میگیرند و بر واکنش ما به شرایط مختلف تأثیر میگذارند.
- مثال: فردی که طرحواره «ترس از طرد شدن» دارد، ممکن است در روابط نزدیک به شدت اضطراب و حس ناامنی تجربه کند.
- طرحوارهها میتوانند باعث رفتارهای تکرارشونده، تصمیمات اشتباه و مشکلات بین فردی شوند.
تراپی طرحواره یا طرحوارهدرمانی به کمک شناسایی و تغییر این الگوهای ناسالم کمک میکند و مهارتهای مقابلهای جدید به فرد میآموزد. برای اطلاع از طرحوارههای فعال خودتان میتوانید از اجرای آنلاین “تست طرحواه یانگ” استفاده کنید.
تراپی طرحواره| فواید طرحوارهدرمانی در زندگی روزمره
طرحوارهدرمانی برای افرادی که با مسایل روانی خاص و نارضایتی از زندگی دست و پنجه نرم میکنند بسیار مفید است. در ادامه به برخی از مهمترین فواید تراپی مبتنی بر طرحوارهدرمانی اشاره شده است.
- کاهش رفتارهای خودمخرب و واکنشهای هیجانی شدید
- بسیاری از رفتارهای ناسالم مانند پرخاشگری، خودسرزنشی یا اضطراب شدید ناشی از طرحوارههای قدیمی است.
- طرحوارهدرمانی با تمرین آگاهی از الگوهای فکری و احساسی و جایگزینی رفتارهای سالم، این واکنشها را کاهش میدهد.
مثال: فردی که پس از انتقاد سریع عصبی میشود، یاد میگیرد وقفه کوتاه برای بررسی واکنش ایجاد کند و پاسخ سازنده دهد.
- بهبود روابط بین فردی
- طرحوارههای ناسالم مثل طرحواره رهاشدگی و غیره اغلب باعث سوءتفاهم، تضاد و قطع ارتباط در روابط میشوند.
- با شناسایی طرحوارههای خود و دیگران، میتوان انتظارات منطقیتر، همدلی و مهارتهای ارتباطی مؤثرتر ایجاد کرد.
مثال: در روابط خانوادگی، فردی که همیشه ترس از طرد شدن دارد، میآموزد که احساسات همسر یا پارتنر خود را بدون پیشداوری تفسیر کند.
- تقویت مهارتهای مقابلهای و مدیریت استرس
- طرحوارهدرمانی شامل تمرین مهارتهای عملی برای مقابله با هیجانها و موقعیتهای استرسزا است.
- فرد میآموزد چگونه با فشارهای روزمره، تنهایی یا استرس کاری برخورد سازنده داشته باشد.
- خودآگاهی و رشد شخصی
- یکی از مزایای بزرگ طرحوارهدرمانی، افزایش خودآگاهی و توانایی شناسایی محرکها و واکنشهای خود است.
- این فرآیند باعث تصمیمگیری هوشمندانهتر و کاهش رفتارهای خودتخریبی میشود.
- پیشگیری از مشکلات روانی بلندمدت
- با اصلاح طرحوارههای ناسالم، خطر افسردگی، اضطراب و اختلالات شخصیتی کاهش مییابد.
- استفاده مداوم از مهارتها و تمرینهای عملی طرحوارهدرمانی، به فرد کمک میکند در مواجهه با چالشهای جدید مقاومت بیشتری داشته باشد.
کاربردهای عملی طرحوارهدرمانی در زندگی روزمره
- محیط کاری:
- مدیریت استرس و تعارض با همکاران
- کاهش واکنشهای هیجانی در جلسات و تصمیمگیری بهتر
- روابط خانوادگی و زوجی:
- شناسایی طرحوارههای خود و دیگران
- بهبود ارتباط و کاهش سوءتفاهمها
- مدیریت بحرانها و تغییرات زندگی:
- مقابله با تنهایی، مهاجرت یا تغییرات ناگهانی
- استفاده از مهارتهای مقابلهای برای حفظ سلامت روان
- زندگی شخصی و خودمراقبتی:
- تمرین مهارتهای آرامسازی، مدیتیشن و خودآگاهی
- کاهش رفتارهای خودتخریبی و تصمیمات هیجانی
ارتباط طرحوارهدرمانی با دیگر روشهای درمانی
طرحوارهدرمانی یک روش جامع و عمیق است که الگوهای فکری، احساسی و رفتاری ریشهدار را هدف قرار میدهد. با این حال، اغلب در عمل میتواند همراه یا مکمل روشهای دیگر رواندرمانی استفاده شود تا اثربخشی درمان افزایش یابد.
در ادامه، ارتباط آن با چند روش تراپی مهم را بررسی میکنیم:
- رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)
رفتاردرمانی دیالکتیکی بر مدیریت هیجانات شدید، تحمل استرس و مهارتهای بینفردی تمرکز دارد. این روش به ویژه در درمان اختلال شخصیت مرزی کاربرد دارد.
ارتباط با طرحوارهدرمانی:
طرحوارهدرمانی میتواند ریشهایتر عمل کند و الگوهای ناسالمی که باعث واکنشهای هیجانی شدید میشوند را شناسایی و اصلاح کند.
در عمل، DBT میتواند مهارتهای عملی مدیریت هیجان و رفتار بینفردی را تقویت کند، در حالی که طرحوارهدرمانی روی ریشهها و باورهای عمیق تمرکز دارد.
مثال: فردی که طرحواره «ترس از طرد شدن» دارد، با DBT مهارتهای آرامسازی و پاسخدهی مؤثر یاد میگیرد، و با طرحوارهدرمانی علت ریشهای ترس خود را شناسایی و اصلاح میکند.
CBT بر شناسایی و اصلاح باورها و افکار منفی و ناکارآمد تمرکز دارد. این روش برای مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب و برخی رفتارهای ناسالم کوتاهمدت مؤثر است.
ارتباط با طرحوارهدرمانی:
طرحوارهدرمانی میتواند در کنار CBT به کار گرفته شود تا افکار منفی کوتاهمدت و باورهای ریشهدار با هم اصلاح شوند.
مثال: CBT ممکن است به فرد کمک کند با افکار «من شکست خوردهام» را چالش کند، در حالی که طرحوارهدرمانی ریشه این باور را در تجربههای دوران کودکی یا الگوهای خانوادگی بررسی میکند.
- درمانهای روانپویشی
این روشها تمرکز بر درک روابط بین فردی، مکانیزمهای دفاعی و فرایندهای ذهنی ناخودآگاه دارند.
ارتباط با طرحوارهدرمانی:
طرحوارهدرمانی میتواند با تمرکز بر الگوهای رفتاری و باورهای ریشهای مکمل این درمانها باشد.
ترکیب این روشها به ویژه برای افراد با اختلال شخصیت بسیار مؤثر است، زیرا هم ریشههای روانی و ناخودآگاه را بررسی میکند و هم مهارتهای عملی برای زندگی روزمره ارائه میدهد.
نمونه بالینی
سونیا، که با اختلال شخصیت مرزی و ترس شدید از طرد شدن دست و پنجه نرم میکرد، با استفاده از طرحوارهدرمانی آنلاین توانست:
- توانست واکنشهای هیجانی شدید خود را کاهش دهد
- روابط خانوادگی و دوستانه بهبود یافت
- یاد گرفت چگونه در مواجهه با فشارهای شغلی و شخصی رفتارهای سازنده داشته باشد
نکات مهم برای افزایش اثربخشی طرحوارهدرمانی و طرحوارهدرمانی آنلاین
- انتخاب روانشناس متخصص
- بررسی تجربه در تراپی شخصیت، طرحوارهدرمانی و بررسی بازخورد مراجعان
- پیگیری جلسات و تمرینهای بین جلسات
- موفقیت درمان به تداوم و تمرین بستگی دارد
- توجه به اهداف شخصی
- مشخص کردن حوزههای زندگی که نیاز به تغییر دارند
- ترکیب با دیگر روشهای درمانی
- میتوان از DBT یا CBT برای بهبود مهارتهای هیجانی و رفتاری استفاده کرد
سوالات متداول
– طرحوارهدرمانی برای چه کسانی مناسب است؟
تراپی طرحواره برای افرادی که الگوهای فکری و رفتاری ناسالم و مشکلات مزمن شخصیتی، مانند اختلال شخصیت مرزی دارند، بسیار مناسب است.
– چه مدت طول میکشد تا اثرات طرحوارهدرمانی قابل مشاهده باشد؟
طرحوارهدرمانی معمولاً بین ۳ تا ۶ ماه تمرین منظم و پیگیری جلسات، تغییرات قابل توجهی ایجاد میکند.
– آیا طرحوارهدرمانی آنلاین هم مؤثر است؟
بله، جلسات تراپی آنلاین طرحواره با روانشناس مجرب و تمرینات بین جلسات میتواند همانند جلسات حضوری مؤثر باشد.
– آیا میتوان آن را با CBT یا DBT ترکیب کرد؟
بله، به دلیل محدود بودن هریک از روشهای تراپی، ترکیب آنها میتواند به بهبود مهارتهای هیجانی و بینفردی کمک کند. به شرط اینکه این کار توسط تراپیست مجرب و متخصص انجام شود.
– فواید روزمره تراپی طرحواره یا طرحوارهدرمانی چیست؟
از جمله مهمترین فواید طرحواره درمانی میتوان به کاهش اضطراب، بهبود روابط، خودآگاهی، تصمیمگیری هوشمندانه و پیشگیری از مشکلات روانی بلندمدت، اشاره کرد.
سخن پایانی
طرحوارهدرمانی یک ابزار قدرتمند برای تغییر الگوهای ناسالم فکری و رفتاری و بهبود کیفیت زندگی روزمره است. با شناسایی طرحوارهها، تمرین مهارتهای مقابلهای و بهرهگیری از حمایت روانشناس متخصص، فرد میتواند زندگی متعادلتر، روابط سالمتر و سلامت روان پایدارتری تجربه کند.
گاهی فقط یک گفتوگوی درست میتواند مسیر زندگی را عوض کند…
اگر احساس میکنید زمان تغییر فرا رسیده، در هر نقطهای از جهان میتوانید مشاوره و تراپی آنلاین را آغاز کنید
منابع
– Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.
– Arntz, A., & van Genderen, H. (2009). Schema therapy for borderline personality disorder. Wiley-Blackwell.
– Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.
– Meyer, B., Pilkonis, P., & Keefe, J. (2017). Efficacy of schema therapy in personality disorders. Journal of Personality Disorders, 31(1), 34–49.
