درمان اختلال شخصیت مرزی در زنان: روش‌های مؤثر، چالش‌ها و واقعیت‌ها

اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder – BPD) در زنان، یکی از پیچیده‌ترین اختلالات روانی است که هم برای خود فرد و هم برای خانواده و نزدیکانش چالش‌های جدی ایجاد می‌کند. شدت نوسانات هیجانی، الگوهای پیچیده روابط بین‌فردی، تجربه‌های تروما و فشارهای فرهنگی، همگی مسیر درمان را دشوارتر می‌کنند.
زنان مبتلا به BPD و اطرافیان آن­ها اغلب از خود می‌پرسند: “آیا این اختلال قابل درمان است؟ و اگر بله، کدام روش‌ها بیشترین اثربخشی را در درمان شخصیت مرزی دارند؟”. به عنوان یک تراپیست اختلال شخصیت بر اساس تجارب درمانی خودم باید بگویم: بله، درمان امکان‌پذیر است، اما نه با هر روش و نه برای همه یکسان! موفقیت در درمان BPD به انتخاب روش مناسب، تعهد فرد و حمایت درمانگر متخصص وابسته است.

بیشتر بخوانید : تست شخصیت مرزی مک‌لین (MSI-BPD)

چرا اختلال شخصیت مرزی در زنان متفاوت بروز می‌کند؟

علی­رغم گزارشات قبلی، امروزه کاملاً تایید شده که شیوع BPD در زنان و مردان تقریباً یکسان است؛ با این حال، تجربه بالینی زنان متفاوت و پیچیده‌تر است. مطالعات نشان داده‌اند که زنان مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) معمولاً:

• هیجان‌های شدیدتر و ناپایدارتری دارند
• ترس از رهاشدگی در روابط صمیمی برایشان برجسته‌تر است
• خودسرزنشی و شرم مزمن در آن‌ها شایع است
• سابقه تروماهای بین‌فردی، به ویژه در دوران کودکی و روابط اولیه، فراوان دیده می­شود

این تفاوت‌ها به معنای نیاز به رویکرد شخصی‌سازی‌شده و استفاده از ترکیب درمان‌های تخصصی برای اختلال شخصیت مرزی است.

شایع‌ترین چالش‌های درمان شخصیت مرزی در زنان

همانگونه که ممکن است تظاهرات بالینی زنان مبتلا به اختلال شخصیت مرزی متفاوت­تر از مردان مبتلا باشد، به همان میزان چالش­های درمانی آنها نیز ممکن است متفاوت­تر دیده شود. در ادامه به برخی از چالش­های عمده در فرایند درمان شخصیت مرزی زنان مبتلا اشاره شده است:

1. رها کردن درمان

قطع زودهنگام درمان یکی از مشکلات رایج در زنان مبتلا به BPD است، رها شدن درمان معمولاً زمانی رخ می‌دهد که:

• رابطه درمانی به مرحله وابستگی برسد
• احساس طرد یا سوءتفاهم فعال شود
• درمانگر ناخواسته آرمانی‌سازی یا بی‌ارزش‌سازی شود

نکته عملی: گاهی فرد مبتلا به BPD بیش از حد به درمانگر متکی می‌شود، و اگر حس کند درمانگر او را نمی‌فهمد یا از او دور شده، ممکن است ناگهانی درمان را متوقف کند.

2. روابط عاطفی ناپایدار

زنانی که BPD دارند، اغلب روابط پرتنش خارج از جلسات درمان دارند. این روابط می‌توانند باعث نوسانات شدید هیجانی و اختلال در روند درمان شوند.

3. شرم و خودسرزنشی مزمن

بسیاری از زنان مبتلا به شخصیت مرزی یا بوردرلاین بار سنگینی از احساس گناه و شرم را حمل می‌کنند. برخلاف تصور عمومی، این افراد خودمحور یا بی‌احساس نیستند؛ بلکه حساس و آسیب‌پذیر هستند و همین عامل درمان را پیچیده‌تر می‌کند.

برای آشنایی بیشتر با علایم اختلال شخصیت مرزی می­توانید به مقاله “انواع اختلال شخصیت مرزی: از تکانشی تا خودویرانگر” مراجعه کنید.

مؤثرترین روش‌های درمان شخصیت مرزی در زنان

امروزه روش­های درمانی زیادی برای درمان اختلال شخصیت مرزی یا بوردرلاین وجود دارد، اما اثربخشی تعداد کمی از آنها در درمان شخصیت مرزی تایید شده است. در ادامه به برخی از موثرترین روش­های درمان اختلال شخصیت مرزی (BPD) در زنان اشاره شده است:

1. رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)

رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) که به آن درمان دیالکتیکی رفتاری هم گفته می­شود، یکی از اثربخش‌ترین درمان‌های BPD است و ترکیبی از روان‌درمانی فردی، آموزش مهارت‌های رفتاری و حمایت گروهی ارائه می‌دهد.

مزایای DBT برای زنان مبتلا به BPD:

• کاهش رفتارهای خودآسیب‌رسان: مانند بریدن یا خودسوزی
• بهبود مهارت­های تنظیم هیجان: مدیریت خشم، اضطراب و احساسات شدید
• افزایش تحمل پریشانی: مقابله با بحران‌ها بدون واکنش انفجاری

 

با این حال، درمان DBT برای همه زنان مبتلا به شخصیت مرزی کافی نیست، به ویژه اگر در این افراد طرحواره‌های عمیق یا تروماهای حل‌نشده وجود داشته باشد. در چنین مواردی، ترکیب DBT با طرحواره‌درمانی برای اثربخشی بیشتر توصیه می‌شود.

2. طرحواره‌درمانی (Schema Therapy)

طرحواره‌درمانی به بررسی و اصلاح الگوهای عمیق فکری و هیجانی می‌پردازد. در زنان مبتلا به BPD، معمولاً طرحواره‌های زیر شایع­تر است:

• طرحواره رهاشدگی
• طرحواره بی‌اعتمادی
• طرحواره نقص و شرم

طرحواره‌درمانی به زنان کمک می‌کند تا ریشه‌های هیجانی و رابطه‌ای اختلال را شناسایی و واکنش‌های خودتخریبی را کاهش دهند. این روش برای زنانی که چندین بار درمان را رها کرده‌اند بسیار امیدبخش است.

3. درمان شناختی رفتاری (CBT)

باید گفت درمان شناختی رفتاری یا CBT معمولاً درمان اصلی BPD نیست، اما به عنوان یک درمان کمکی و  مکمل، بسیار مؤثر است. هدف کاربرد درمان شناختی رفتاری در افراد مبتلا به BPD عبارتند از:

• مدیریت افکار خودتخریبی: شناسایی و اصلاح افکار منفی و تحقیرکننده
• کاهش اضطراب و افسردگی همراه: مهارت‌های عملی برای کنترل علائم همراه

نکته عملی: ترکیب CBT با DBT یا طرحواره‌درمانی می­تواند اثربخشی درمان نشانه­های شخصیت مرزی در زنان را تا حد زیادی افزایش ‌دهد.

4. درمان متمرکز بر انتقال (TFP)

یکی دیگر از روش‌های مؤثر درمان اختلال شخصیت مرزی در زنان، درمان متمرکز بر انتقال (Transference-Focused Psychotherapy) یا TFP است. این روش درمانی بر پایه روان‌درمانی روان‌تحلیلی طراحی شده و هدف آن تغییر الگوهای پیچیده و ناسازگار روابط بین‌فردی و بازسازی هویت هیجانی پایدار است.

مطالعات نشان می‌دهند که TFP می‌تواند رفتارهای خودآسیب‌رسان را تا ۴۰–۵۰ درصدکاهش دهد و ثبات هویتی و روابط بین‌فردی را بهبود بخشد (Clarkin et al., 2007). این روش به ویژه برای زنانی که نیاز به درمان عمیق روان‌تحلیلی و تمرکز بر روابط درمانی دارند، بسیار مناسب است.

5. درمان دارویی: یک درمان کمکی، نه اصلی

تا به امروز، هیچ دارویی برای درمان قطعی BPD وجود ندارد. داروهای مورد استفاده در افراد مبتلا به شخصیت بوردرلاین معمولاً برای:

• کنترل نوسانات خلقی شدید
• کاهش اضطراب یا افسردگی همراه
• کمک موقت در بحران‌های هیجانی

استفاده می‌شوند و نباید جایگزین روان‌درمانی شوند.

درمان‌هایی که برای همه زنان مناسب نیست

بطور کلی ممکن است برخی از انواع درمان در زنان مبتلا به شخصیت مرزی چندان مناسب نباشند. در ادامه به برخی از آنها اشاره شده است:

• درمان‌های کوتاه‌مدت یا سطحی؛ پاسخگو نیستند زیرا BPD نیازمند تغییر عمیق الگوهای رفتاری است.
• درمان بدون رابطه درمانی امن و پایدار: ایجاد اعتماد و استمرار در رابطه درمانی برای موفقیت درمان حیاتی است.
• تمرکز صرف بر دارو بدون روان‌درمانی؛ نتایج پایدار ایجاد نمی‌کند.

طول درمان شخصیت مرزی در زنان

درمان اختلال شخصیت مرزی (BPD) در زنان یک مسیر کوتاه‌مدت نیست و نیازمند صبر، تعهد و استمرار است. برخلاف تصور برخی افراد که انتظار دارند تغییرات سریع و فوری رخ دهد، پیشرفت واقعی معمولاً تدریجی و مرحله‌به‌مرحله است.

• بهبود علائم اصلی (مانند نوسانات هیجانی و رفتارهای خودآسیب‌رسان) معمولاً ۱ تا ۳ سال طول می‌کشد.
• ثبات عملکرد کلی و روابط پایدار زمان بیشتری می‌طلبد و می‌تواند ۳ تا ۵ سال یا بیشتر ادامه داشته باشد.
• پیشرفت درمان تدریجی و غیرخطی است؛ برخی هفته‌ها بدون تغییر محسوس هستند و سپس جهش‌های مثبت رخ می‌دهد.

نکته عملی: انتظار پیشرفت ناگهانی نداشته باشید و موفقیت را با بهبودهای کوچک روزانه بسنجید، مانند توانایی مدیریت یک روز پرتنش یا کاهش افکار خودسرزنشگر.

نشانه‌های پیشرفت در درمان شخصیت مرزی

تشخیص موفقیت درمان در BPD فقط به کاهش علائم شدید محدود نمی‌شود. درمانگر و خانواده می‌توانند با توجه به نشانه‌های رفتاری و هیجانی زیر پیشرفت واقعی را ارزیابی کنند:

1. کاهش شدت و دفعات طغیان‌های هیجانی

• واکنش‌های انفجاری کمتر می‌شوند و فرد می‌تواند هیجان‌های شدید را کنترل و مدیریت کند. تنظیم هیجانی در رفتاردرمانی دیالکتیکی از مهمترین راهبردهای درمانی است.

2. روابط پایدارتر و کمتر افراطی

• روابط نزدیک با خانواده، دوستان و همسر کمتر ناپایدار و کمتر واکنش‌محور می‌شوند.
• فرد یاد می‌گیرد در مقابل تنش‌ها واکنش‌های سازنده داشته باشد و اعتماد به نفس اجتماعی افزایش می‌یابد.

3. افزایش توانایی تحمل تنهایی و مدیریت بحران‌ها

• زنان مبتلا به BPD معمولاً از تنها بودن وحشت دارند یا در مواجهه با بحران‌ها رفتارهای واکنشی نشان می‌دهند.
• پیشرفت درمان به معنی توانایی ایستادن در شرایط تنش‌زا بدون وابستگی شدید یا واکنش انفجاری است.

4. کاهش رفتارهای خودآسیب‌رسان

• با پیشرفت درمان، رفتارهایی مانند خودزنی یا مصرف مواد برای تسکین اضطراب، کمتر رخ می‌دهند یا جای خود را به مهارت‌های مقابله‌ای سالم می‌دهند.

5. افزایش خودآگاهی هیجانی

• فرد می‌تواند احساسات خود را به طور دقیق‌تر شناسایی و نام‌گذاری کند و علت آن‌ها را بفهمد.
• این توانایی به او کمک می‌کند در موقعیت‌های اجتماعی و بین‌فردی بهتر عمل کند و واکنش‌های هیجانی انفجاری کاهش یابد.

نکته عملی: خانواده و درمانگر می‌توانند پیشرفت را با مشاهده تغییرات روزمره و کوچک ارزیابی کنند، نه فقط با حذف کامل علائم. این رویکرد باعث افزایش اعتماد به فرآیند درمان و کاهش احساس ناامیدی می‌شود.

چه زمانی باید درمانگر را تغییر داد؟

یکی از موضوعات رایج در فرایند درمان اختلالات روانی و بخصوص اختلال شخصیت مرزی، لزوم تغییر تراپیست است. باید گفت، تغییر درمانگر همیشه نشانه شکست درمان نیست، بلکه گاهی می­تواند نشانه پیشرفت باشد. برخی از شرایطی که تغییر درمانگر در آن منطقی است، عبارتند از:

• احساس ناایمنی مزمن در رابطه درمانی
• تکرار الگوهای آسیب‌زا بدون پیشرفت
• نبود چارچوب درمانی مشخص یا هدفمند

نکته عملی: تصمیم آگاهانه برای تغییر درمانگر می‌تواند به بازسازی اعتماد و اثربخشی درمان شخصیت مرزی کمک کند.

سخن پایانی

درمان اختلال شخصیت مرزی در زنان، هرچند مسیر پیچیده و طولانی دارد، اما کاملاً امکان‌پذیر و اثربخش است. با انتخاب روش درمانی مناسب، همکاری با درمانگر متخصص و تعهد به فرآیند درمان، زنان می‌توانند تعادل هیجانی، روابط سالم‌تر و کیفیت زندگی بالاتر را تجربه کنند.
هر گام کوچک در مسیر درمان، نشانه‌ای از پیشرفت و قدرت درونی است. زنان مبتلا به BPD می‌توانند یاد بگیرند چگونه احساسات خود را مدیریت کنند، واکنش‌های خودتخریبی را کاهش دهند و با اعتماد به نفس بیشتری در روابط خود حضور یابند.

منابع

– Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (2nd ed.). Guilford Press.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.
– Beck, A. T., Freeman, A., & Davis, D. D. (2004). Cognitive therapy of personality disorders (2nd ed.). Guilford Press.
– Lieb, K., Zanarini, M. C., Schmahl, C., Linehan, M. M., & Bohus, M. (2004). Borderline personality disorder. Lancet, 364(9432), 453–461. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(04)16770-6
– Paris, J. (2008). Treatment of borderline personality disorder: A guide to evidence-based practice. Guilford Press.
– Gunderson, J. G., & Links, P. S. (2008). Borderline personality disorder: A clinical guide (2nd ed.). American Psychiatric Publishing.