اختلال شخصیت مرزی (BPD) با نوسانات شدید هیجانی، ترس از رهاشدگی و رفتارهای تکانشی شناخته میشود. یکی از جدیترین چالشهای این اختلال، رفتارهای خودآزارانه و بحرانهای هیجانی ناگهانی است. مدیریت صحیح این بحرانها نهتنها خطر آسیب را کاهش میدهد، بلکه اعتماد به نفس بیمار و خانواده را نیز افزایش میدهد.
در این مقاله، بر اساس شواهد علمی و تجربه بالینی، به بررسی تکنیکهای ایمنسازی، مهارتهای اضطراری (DBT) و نقش آموزش خانواده در مدیریت بحران BPD میپردازیم.
بحران در BPD چگونه شکل میگیرد؟
بحران در بیماران مبتلا به شخصیت مرزی معمولاً در پاسخ به موارد زیر رخ میدهد:
- احساس طردشدگی یا بیتوجهی
- تعارضات بینفردی
- شکست عاطفی
- فشارهای مهاجرت یا تنهایی
- یادآوری تروماهای گذشته
در این زمان، شدت هیجان بهقدری بالا میرود که فرد برای کاهش فوری درد روانی، به رفتارهای تکانشی یا خودآزارانه متوسل میشود.
رفتارهای خودآزارانه یا خودآسیبی شایع در BPD
- آسیب فیزیکی به خود (مانند بریدن پوست)
- تهدید به خودکشی
- مصرف مواد بهصورت تکانشی
- رفتارهای پرخطر
- قطع روابط بهصورت ناگهانی
مهم است بدانیم که در اغلب موارد، هدف این رفتارها «مردن» نیست، بلکه کاهش فوری درد هیجانی است.
تکنیکهای ایمنسازی (Safety Planning)
ایمنسازی، یک برنامه عملی و ساختارمند برای زمان بحران است که در ابتدای درمان تنظیم میشود. یادگیری و کاربرد این تکنیکها تا حدود زیادی باعث کاهش رفتارهای خودآسیبرسان در افراد BPD میشود. این تکنیکها عبارتند از:
۱. شناسایی علائم هشدار اولیه
- افزایش افکار «من بیارزشم»
- میل شدید به تماس مکرر با فردی خاص
- تکانه آسیب به خود
۲. حذف ابزارهای آسیب به خود
- دور کردن وسایل برنده
- محدود کردن دسترسی به مواد خطرناک مثل داروها و غیره
۳. لیست تماسهای اضطراری
- شماره خدمات اورژانسی کشور محل اقامت
- یک فرد حامی امن
- تراپیست یا درمانگر
۴. فعالیتهای جایگزین فوری
- دوش آب سرد
- پیادهروی سریع
- تماس با فرد حمایتگر
- برقرای تماس با تراپیست
مهارتهای اضطراری تحمل آشفتگی (Distress Tolerance Skills) درDBT
رفتاردرمانی دیالکتیکی مؤثرترین درمان برای مدیریت بحران در فرد مبتلا به BPD شناخته میشود.
مهارت STOP
- S: توقف
- T: یک قدم عقب
- O: مشاهده افکار و احساسات
- P: انتخاب پاسخ آگاهانه
تکنیک TIPP
- تغییر دمای بدن (دوش آب سرد)
- فعالیت بدنی شدید و کوتاه
- تنفس آرامسازی
- انقباض و رهاسازی عضلات
تکنیک خودآرامسازی حسی
- گوش دادن به موسیقی آرام
- استفاده از رایحه دلخواه
- لمس یک شیء آرامشبخش (مثل پارچه مخملی و غیره)
مثال بالینی
مثال – سارا (۲۹ ساله، ساکن هلند)
پس از یک مشاجره با همسرش، سارا دچار موج شدید هیجانی شد و میل به خودآسیبی پیدا کرد. در جلسات DBT آنلاین، برنامه ایمنسازی تنظیم شده بود. او ابتدا مهارت TIPP را اجرا کرد (قرار دادن صورت در آب سرد و تنفس عمیق)، سپس با خواهرش تماس گرفت. بحران طی ۴۵ دقیقه فروکش کرد و رفتار خودآزارانه رخ نداد. پس از چند ماه تمرین، فاصله بین بحرانها افزایش یافت و شدت آنها کاهش پیدا کرد.
برای آشنایی بیشتر با تکنیکهای DBT میتوانید به بخش کاربرگ تمرین DBT مراجعه نمایید.
نقش آموزش خانواده در مدیریت بحران
خانوادهها اغلب در مواجهه با بحران در افراد BPD دچار ترس، خشم یا درماندگی میشوند. آموزش صحیح میتواند چرخه شروع و تشدید بحران را بشکند.
خانواده باید یاد بگیرد:
- بحران را شخصی نکند
- وارد بحث منطقی در اوج هیجان نشود
- جملات اعتباربخش استفاده کند
- “میدانم الان خیلی سخت است“.
- از تهدید یا تحقیر پرهیز کند
- در صورت خطر واقعی، مداخله حرفهای انجام دهد
تحقیقات نشان میدهد آموزش خانواده، میزان بستری و رفتارهای خودآسیبزننده در فرد مبتلا به شخصیت مرزی را بطور چشمگیری کاهش میدهد.
آیا تراپی آنلاین برای مدیریت بحران در BPD مؤثر است؟
برای بسیاری از ایرانیان خارج از کشور، درمان آنلاین تخصصی BPD تنها گزینه قابل دسترس است.
شرط موفقیت تراپی آنلاین BPD:
- داشتن برنامه ایمنسازی دقیق
- دسترسی به منابع اضطراری (Hotline) کشور محل اقامت
- جلسات منظم
- داشتن چارچوب درمانی روشن
نکته: در موارد خطر حاد، درمان آنلاین مکمل خدمات اورژانسی است، نه جایگزین آن!
چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
- وجود برنامه مشخص برای خودکشی
- اقدام اخیر به خودآسیبی شدید
- رفتارهای پرخاشگرانه شدید
- عدم توانایی در کنترل تکانهها
- مصرف مواد همراه با افکار خودکشی
در این شرایط، تماس فوری با خدمات اورژانسی ضروری است.
سوالات متداول
– آیا رفتار خودآزارانه در BPD همیشه به معنی قصد خودکشی است؟
خیر. بسیاری از رفتارهای خودآسیبی در این افراد با هدف کاهش درد هیجانی است، اما خطر خودکشی در این اختلال بالاتر از جمعیت عمومی است و چنین رفتارهایی باید جدی گرفته شود.
– یا مهارتهای رفتاردرمانی دیالکتیکی یا DBT واقعاً جلوی خودآسیبی را میگیرند؟
بله. مطالعات نشان دادهاند DBT میزان رفتارهای خودآسیبزننده را بهطور معناداری کاهش میدهد.
– خانواده فرد مبتلا به BPD در بحران چه کارهایی را نباید انجام دهند؟
برخی از اقدامات اشتباه خانواده و اطرافیان در شرایط بحران عبارتند از نصیحتکردن، سرزنش یا تهدید. این اقدامات معمولاً بحران را تشدید میکند.
– آیا بحرانهای افراد BPD کاملاً از بین میروند؟
در بسیاری از بیماران دارای شخصیت مرزی، شدت و فراوانی بحرانها با درمان منظم بهطور چشمگیری کاهش مییابد.
– درمان مدیریت بحران در BPD چقدر طول میکشد؟
معمولاً طی ۳ تا ۶ ماه اول درمانDBT ، کاهش قابل توجهی در رفتارهای تکانشی مشاهده میشود.
سخن پایانی
مدیریت بحران در اختلال شخصیت مرزی نیازمند رویکردی ساختارمند، علمی و همراه با آموزش خانواده است. رفتارهای خودآزارانه قابل کنترل و کاهش هستند، به شرط آنکه مهارتهای تنظیم هیجان بهصورت مستمر تمرین شوند و چارچوب درمانی ایمن وجود داشته باشد.
اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با بحرانهای مکرر BPD مواجه هستید، دریافت درمان تخصصی، حتی بهصورت آنلاین؛ میتواند نقطه عطفی در مسیر کاهش بحران و ثبات باشد.
گاهی فقط یک گفتوگوی درست میتواند مسیر زندگی را عوض کند…
اگر احساس میکنید زمان تغییر فرا رسیده، در هر نقطهای از جهان میتوانید مشاوره و تراپی آنلاین را آغاز کنید
منابع
– American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
– Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (2nd ed.). Guilford Press.
– Bateman, A., & Fonagy, P. (2016). Mentalization-based treatment for personality disorders. Oxford University Press.
– Paris, J. (2019). Personality disorders over time. American Psychiatric Association Publishing.
