سوگ عاطفی چیست؟ راهنمای علمی عبور از شکست عشقی

تقریباً همه افراد، به‌ویژه در دوران نوجوانی و جوانی، تجربه دلبستگی‌های عاطفی و عاشق شدن را دارند. این تجربه می‌تواند یکی از شیرین‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین تجربه‌های انسانی باشد. با این حال، همه روابط عاطفی لزوماً سالم، پایدار یا متناسب با شرایط فرد نیستند. گاهی یک رابطه، به دلایل مختلف، به شکست و جدایی ختم می‌شود و فرد را با تجربه‌ای دردناک به نام شکست عشقی روبه‌رو می‌کند.
شکست در یک رابطه عاطفی معمولاً با نوعی فقدان روانی همراه است؛ فقدانِ فردی که به او دلبسته بوده‌ایم، برنامه‌های آینده‌ای که در ذهن ساخته‌ایم و حمایتی که از آن رابطه دریافت می‌کردیم. این فقدان، اغلب به تجربه‌ای عمیق به نام سوگ عاطفی منجر می‌شود؛ تجربه‌ای که می‌تواند فرد را در معرض مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب، ناامیدی، سرخوردگی و احساس درماندگی قرار دهد. در این مقاله، به بررسی مفهوم سوگ، به‌ویژه سوگ عاطفی پس از شکست عشقی، علائم، مراحل و راهکارهای کنار آمدن با آن می‌پردازیم.

 چه اتفاقاتی باعث سوگ در افراد می‌شود؟

سوگ با از دست دادن و فقدان در ارتباط است. مرگ عزیزان یا از دست دادن کسانی که دوستشان داریم و به آنها دلبسته‌­ایم، طلاق، جدایی، از دست شغل یا موقعیتی مهم و تغییر محل زندگی از جمله اتفاقات مهمی هستند که منجر به بروز علایم سوگ می‌شوند. بطور کلی افراد ممکن است بنا به یکی از اتفاقات زیر دچار سوگ شوند:

• از دست دادن یکی از اعضای خانواده، دوست و یا حیوان خانگی
• از دست دادن یک رابطه و یا ازدواج
• از دست دادن منزل، محله و یا اجتماعی که به آن احساس تعلق خاطر دارند
• از دست دادن و یا تغییر شغل
• بی ثباتی مالی
• از دست دادن یک هدف، آرزو یا رویای مهم
• از دست دادن سلامتی و یا تغییر در وضعیت جسمانی
  .

 سوگ چه علائمی دارد؟

بروز سوگ در افراد ممکن است با نشانه­‌های مختلف عاطفی، هیجانی و رفتاری خود را نشان دهد. در ادامه به برخی از علایم شایع پس از بروز سوگ پرداخته می­‌شود:

علائم عاطفی و هیجانی سوگ

 افرادی که سوگ را تجربه می‌کنند، علاوه بر احساس غم، موجی از احساسات مختلف، از خشم و نفرت و عصبانیت گرفته تا احساس راحتی و گاهی شادی را نیز تجربه می‌کنند. ممکن است لحظاتی در آرامش و در حال انجام کارهای روزمره‌ی خودشان باشند و ناگهان دچار بغض و یا شروع به گریه کنند. افرادی که سوگ را تجربه می‌کنند، معمولاً احساسات گیج­کننده و پیچیده­ای را تجربه می‌کنند. احساساتی نظیر:

• غم و ناراحتی از دست دادن عزیز و در عین حال خوشحالی از این­که عزیزشان در آرامش است؛ به خصوص در مواردی که عزیز از دست رفته بیمار بوده و به طور خاص بیماری مزمنی داشته است.
• احساس گناه
• و احساسات گاها متناقضی از جمله خشم، ناراحتی و افسوس خوردن در ارتباط با از دست دادن یک دوست و یا یک رابطه
  .

علائم جسمانی سوگ

 سوگ پدیده‌ای است که بر روی سیستم عصبی و سیستم ایمنی بدن اثر زیادی دارد. از جمله علایم فیزیکی سوگ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• احساس خستگی زیاد
• سردرد
• بی قراری
• بی خوابی یا خواب نا آرام و منقطع
• مشکلات مفصلی و استخوانی
• احساس گرفتگی و درد در قفسه سینه
• تغییر در اشتها
  .

علائم رفتاری سوگ

 افراد غیر از علایم عاطفی و هیجانی ممکن است رفتارهای خاصی را نیز در زمان سوگ نشان دهند. برخی از نشانگان رفتاری شایع در زمان سوگ شامل موارد زیر است:

• گیجی و سردرگمی
• مشکل در تصمیم­گیری و تفکر
• از دست دادن امید و انگیزه
• مشکل در توجه و تمرکز بر روی کارها
• مشکل در انجام مسؤولیت‌های روزمره
  .

سوگ عاطفی چیست؟

وقتی بین دو نفر دلبستگی عاطفی عمیقی شکل می‌گیرد، بخش‌های مختلف زندگی آن‌ها تحت تأثیر این رابطه قرار می‌گیرد. افراد معمولاً برنامه‌های روزمره، اهداف و حتی رؤیاهای آینده خود را بر اساس حضور طرف مقابل تنظیم می‌کنند. به‌مرور، این رابطه به منبع مهمی از حمایت هیجانی و روانی تبدیل می‌شود. حال اگر این رابطه به هر دلیلی به جدایی و شکست عشقی ختم شود، فرد با نوعی فقدان جدی مواجه می‌شود.
سوگ عاطفی به مجموعه واکنش‌های روانشناختی گفته می‌شود که فرد پس از پایان یک رابطه عاطفی تجربه می‌کند؛ واکنش‌هایی که مشابه سوگ ناشی از مرگ عزیزان است، زیرا با از دست دادن یک پیوند عمیق همراه است. بازسازی زندگی بدون حضور فردی که به او دلبسته بوده‌ایم، فرایندی دشوار و زمان‌بر است و نیاز به صبر، حمایت و گاهی کمک تخصصی دارد.

مراحل سوگ عاطفی پس از شکست عشقی

روانشناسان تجربه سوگ عاطفی پس از شکست عشقی را همانند یک سفر می‌دانند که باید مراحل مختلف آن طی شود تا سرانجام شخص بتواند به پذیرش و آرامش برسد. سوگ عاطفی به طور کلی دارای چند مرحله است. این مراحل به صورت خطی پیش نمی‌روند و ممکن است فردی یک مرحله را تجربه نکند یا برعکس در یک مرحله باقی بماند و نتواند وارد مرحله بعدی بشود. گاهی مراحل خیلی طولانی و یا خیلی سریع طی می‌شوند و الزاما این مراحل به صورت متوالی و پشت سر هم اتفاق نمی‌افتند.

• مرحله انکار

اولین مرحله سوگ عاطفی، شوک و انکار است. خیلی از اوقات باور کردن شکست عشقی بسیار سخت است، بنابراین فرد انکار می‌کند و تا مدت­ها از دست دادن فرد مورد علاقه و رابطه عاطفی را باور ندارد. فردی که در حال تجربه سوگ عاطفی است ممکن است با خود تصور کند که: “او برمی‌گردد و همه این اتفاقات گذارا  هست”. یا ممکن است به طور کلی همه چیز را منکر شود و بگوید: “بهتر که بهم خورد و اصلاً ناراحتی ندارد”.

• مرحله خشم

پس از مرحله انکار، فرد کم‌کم وارد فاز خشم و عصبانیت می‌شود. فرد خشمگین گاهی دلتنگ می‌شود. ممکن است بارها خشم خودش را به فرد مقابل نشان ‌دهد و گاهی حتی ممکن است به تخریب شخصیتی و شغلی او هم اکتفا نکند. گاهی اوقات افراد به خود حق می‌‌دهند که از طرف مقابل انتقام بگیرند. این خشم گاهی حتی ممکن است معطوف به خود فرد شود و خودش را بابت اتفاقی که افتاده مقصر بداند و دچار خودسرزنش­گری شود.

• مرحله غم

فردی که دچار شکست عشقی شده استف معمولا بعد از انکار و خشم کم‌کم می‌پذیرد که رابطه از دست رفته است و دچار احساس غم بسیار زیادی می‌شود.  معمولا در این مرحله افراد زیاد گریه می‌کنند و احساس ناامیدی خیلی زیادی دارند. احساس غم و بی‌لذتی و بی‌تفاوتی نسبت به محیط اطراف زیاد دیده می‌­شود. در این مرحله ممکن است افراد اشتهای خود را از دست بدهند و حتی کاهش وزن قابل ملاحظه‌ای را تجربه کنند. احساس‌های ناامیدی، درماندگی، ناکامی و بی­انگیزگی در این مرحله بسیار افراد دچار شکست عشقی را آزار می‌دهد.

• مرحله پذیرش

پذیرش، آخرین مرحله در سوگ عاطفی پس از شکست عشقی هست. در این مرحله فردی که دچار سوگ عاطفی شده است از لحاظ روانی آماده ورود به زندگی جدید و شروع فعالیت‌ها می‌شود.

آیا علائم سوگ عاطفی در زنان و مردان متفاوت است؟

تجربه سوگ عاطفی در زنان و مردان می‌تواند از نظر شیوه بروز و نحوه پردازش هیجانی متفاوت باشد، اما این تفاوت‌ها به معنای شدت کمتر یا بیشتر رنج روانی در یکی از دو جنس نیست. مطالعات روانشناسی نشان می‌دهند که تفاوت در علائم سوگ عاطفی بیشتر تحت تأثیر عوامل اجتماعی، الگوهای تربیتی، سبک‌های دلبستگی و هنجارهای فرهنگی شکل می‌گیرد تا تفاوت‌های زیستی صرف. به طور کلی، زنان تمایل بیشتری به ابراز هیجانی و استفاده از حمایت اجتماعی دارند، در حالی که مردان بیشتر احساسات خود را درونی‌سازی کرده یا آن‌ها را در قالب رفتارهای جایگزین نشان می‌دهند. با این حال، هر دو گروه ممکن است نشانه‌هایی مانند غم عمیق، اضطراب، کاهش انگیزه و افت عملکرد روزمره را تجربه کنند و در صورت تداوم علائم، نیازمند حمایت تخصصی باشند.

شکست عشقی در زنان | علائم سوگ عاطفی زنان

در زنان، شکست عشقی اغلب با بروز علائم هیجانی آشکارتر همراه است. احساس غم عمیق، دلتنگی، گریه‌های مکرر، اضطراب و نشخوار ذهنی درباره رابطه از دست‌رفته از جمله واکنش‌های شایع در سوگ عاطفی زنان هستند. بسیاری از زنان تمایل دارند درباره احساسات خود صحبت کنند و برای پردازش سوگ از حمایت دوستان و خانواده بهره بگیرند. در این دوره، ممکن است تمرکز ذهنی کاهش یابد و فرد بارها خاطرات رابطه را مرور کند یا نسبت به آینده احساس ناامنی کند. اگرچه این واکنش‌ها بخشی از فرایند طبیعی سوگ عاطفی محسوب می‌شوند، اما در صورتی که شدت یا تداوم آن‌ها منجر به افسردگی، اضطراب شدید یا اختلال در عملکرد شغلی و اجتماعی شود، مراجعه به روانشناس می‌تواند به مدیریت سالم‌تر هیجانات و بازسازی روانی کمک کند.

شکست عشقی در مردان | علائم سوگ عاطفی در مردان

در مردان، سوگ عاطفی پس از شکست عشقی معمولاً به شکل غیرمستقیم‌تر بروز می‌کند. بسیاری از مردان به دلیل هنجارهای فرهنگی و تربیتی، احساسات خود را کمتر ابراز می‌کنند و ممکن است غم ناشی از جدایی را با انکار، فاصله‌گیری هیجانی یا تمرکز بیش از حد بر کار و فعالیت‌های روزمره پنهان کنند. در برخی موارد، سوگ عاطفی در مردان می‌تواند با خشم، تحریک‌پذیری، بی‌قراری، بی‌خوابی یا رفتارهای پرخطر همراه شود. این الگوهای رفتاری گاهی باعث می‌شود اطرافیان شدت رنج روانی فرد را نادیده بگیرند. با این حال، مردان نیز مانند زنان ممکن است احساس فقدان، تنهایی و ناامیدی عمیقی را تجربه کنند و در صورت تداوم علائم یا اختلال در کیفیت زندگی، بهره‌مندی از مشاوره روانشناسی نقش مهمی در پیشگیری از پیامدهای بلندمدت سوگ عاطفی دارد.

راهکارهای کنار آمدن با سوگ عاطفی یا شکست عشقی

کنار آمدن با از دست دادن یک رابطه و یا فرد مورد علاقه در سوگ عاطفی پس از شکست عشقی، نیاز به زمان و تحمل احساس‌های منفی و گاهی متناقض دارد. موارد ذیل به تسریع و تسهیل در پشت سرگذاشتن سوگ پس از شکست عشقی به افراد کمک می‌کنند:

• تلاش برای پذیرش | پذیرش احساسات

با اینکه انکار، یکی از مراحل طبیعی سوگ عاطفی است، اما طولانی شدن آن به پیچیده‌تر شدن سوگ منجر می‌شود. تلاش برای پذیرش اتفاقی که افتاده و احساسات همراه با آن و اجتناب از راه‌های مختلف برای برگرداندن شخص و رابطه از دست رفته، باعث می‌شود راحت‌تر بتوانید اتفاقی که افتاده را قبول کنید. پس از شکست عشقی، به جای عجله و فشار آوردن به خودتان برای حل شکست عشقی و هرچه زودتر برگشتن به زندگی عادی، سعی کنید شرایط فعلی خود را بپذیرید. سوگواری برای به سلامت گذشتن از شکست عشقی به ما کمک زیادی می‌کند. گاهی افراد دچار شکست عشقی فکر می‌کنند که باید به سرعت غم، اندوه، خشم، عصبانیت و تمامی احساسات منفی را پشت سر بگذارند. اما باید توجه داشت که تجربه غم، اندوه، عصبانیت، خشم و داشتن احساسات متناقص و متفاوت در زمانهای گوناگون کاملا طبیعی است و دقیقا چیزی است که به ما کمک می‌کند از شکست عشقی به زندگی عادی بازگردیم.

• برقراری ارتباط با سایر دوستان و آشنایان

برقراری ارتباط با دیگر دوستان باعث می‌شود تحمل غم و دوری و تحمل احساس‌های منفی برای ما راحت­تر باشد. انزوا و گوشه‌گیری باعث بدتر شدن علایم سوگ می‌شوند. در شرایطی که فرد رابطه‌ی عاطفی را از دست داده و دچار شکست عشقی شده، لازم است از وجود سایر افراد و سایر روابط بهره‌مند شود. اما همواره باید این نکته را مد نظر داشت که در چنین شرایطی بهتر است روی روابط صرفاً دوستانه تمرکز شود و نه شروع سریع یک رابطه عاطفی جدید! چرا که در این حالت فرد برای رهایی از غم از دست دادن یک رابطه عاطفی به طور شتابزده و عمدتاً به اشتباه، وارد یک رابطه عاطفی جدید می‌شود که اغلب اوقات سرانجامی جز جدایی و شکست عشقی دیگری ندارد!

• اجتناب از ورود سریع به یک رابطه عاطفی دیگر

 بدون طی شدن مراحل سوگ و بدون پذیرش فقدان شخص از دست رفته و به اصطلاح پذیرفتن شکست عشقی، درگیر شدن در یک رابطه جدید، وضعیت را پیچیده تر خواهد کرد و کمکی به بهبود حال فرد نمی‌‌کند. پس باید حتی‌الامکان از شروع روابط عاطفی جدید اجتناب کرد. زمان لازم برای بهبود زخم‌ها و آسیب­های روانی و عاطفی ناشی از شکست عشقی بسته به نوع رابطه و مدت آن حداقل بین ۳ تا ۱۲ ماه است. اما باید توجه کرد که این زمان بسته به رابطه عاطفی شما می‌تواند بازه­ی کاملا متغیر و متفاوتی باشد.

• خودمراقبتی

انجام فعالیت‌هایی که به بهبود روحیه و خلق کمک می‌کنند، می‌توانند به راحت­تر سپری شدن سوگ عاطفی پس از شکست عشقی کمک کنند. توجه به تغذیه، خواب کافی، تحرک و داشتن تفریحات مختلف؛ از جمله فعالیت‌های خود مراقبتی هستند که افراد می‌‌توانند انجام دهند.

آیا برای سوگ عاطفی یا پس از شکست عشقی باید به تراپیست مراجعه کنیم؟

سوگ عاطفی مراحل مختلفی دارد و طی کردن این مراحل مسلما با رنج روانشناختی همراه است. بنابراین تجربه هیجانات ناخوشایند بعد از سوگ عاطفی اجتناب‌ناپذیر است. مدت زمانی که طول می‌کشد تا افراد مراحل مختلف سوگ عاطفی را پشت سر بگذارند و به پذیرش برسند، در افراد مختلف متفاوت است و نمی‌توان زمان مشخصی را تعیین کرد. اما برای پاسخ به این سوال که «آیا برای سوگ عاطفی و پس از تجربه شکست عشقی باید به مشاور مراجعه کنیم یا نه؟» بهتر است به چند نکته توجه شود:
اول اینکه؛ مسلماً تجربه غم، خشم، عصبانیت، ناراحتی و غیره پس از شکست عشقی طبیعی است، اما اگر شدت این هیجانات به قدری زیاد است که عملکرد روزمره، تحصیلی یا شغلی شما را مختل کرده است و منجر به شکل‌گیری حالت‌های افسردگی یا اضطرابی در شما شده است یا برای کنترل هیجانات خود از شیوه‌های ناسالم مانند سیگار و … استفاده می‌کنید، بهتر است به یک تراپیست متخصص روانشناسی رابطه مراجعه کنید.
و دوم اینکه، اگر احساس می‌کنید شدت رنج هیجانی بیش از توان شماست یا سوگ عاطفی زندگی روزمره، روابط و عملکرد شغلی یا تحصیلی‌تان را تحت تأثیر قرار داده است، دریافت کمک تخصصی از روانشناس متخصص می‌تواند گامی مؤثر در مسیر ترمیم و بازسازی روانی باشد.

سخن پایانی

سوگ عاطفی پس از شکست عشقی، تجربه‌ای دردناک اما طبیعی است که نشان‌دهنده عمق دلبستگی و اهمیت رابطه برای فرد بوده است. عبور از این مسیر، نیازمند زمان، صبوری و پذیرش احساساتی است که گاه متناقض و فرساینده به نظر می‌رسند. هیچ راه میان‌بری برای پشت سر گذاشتن سوگ عاطفی وجود ندارد، اما با شناخت مراحل آن، توجه به خودمراقبتی و بهره‌گیری از حمایت اطرافیان، می‌توان این دوره را سالم‌تر و آگاهانه‌تر سپری کرد.

منابع

-Bonanno, G. A. (2021). The other side of sadness: What the new science of bereavement tells us about life after loss (2nd ed.). Basic Books.
-Davis, D., Shaver, P. R., & Vernon, M. L. (2003). Physical, emotional, and behavioral reactions to breaking up: The roles of gender, age, and attachment style. Personality and Social Psychology Bulletin, 29(7), 871–884. https://doi.org/10.1177/0146167203029007006